Қазақстан ұлттық арнасы: Қарағандыда Шанышқылы Бердіқожа батырды еске алуға арналған жиын өттіҚазақстан ұлттық арнасы: Қарағандыда Шанышқылы Бердіқожа батырды еске алуға арналған жиын өттіҚазақстан ұлттық арнасы: Қарағандыда Шанышқылы Бердіқожа батырды еске алуға арналған жиын өтті

Қазақстан ұлттық арнасы: Қарағандыда Шанышқылы Бердіқожа батырды еске алуға арналған жиын өтті

Егемен Қазақстан газеті: Алаштың алдаспаныЕгемен Қазақстан газеті: Алаштың алдаспаныЕгемен Қазақстан газеті: Алаштың алдаспаны

Егемен Қазақстан газеті: Алаштың алдаспаны

"Айқын" газеті: "Ақиқатқа айналмаған аңыз немесе Бердіқожа батырдың бейіті қалай қазылды?""Айқын" газеті: "Ақиқатқа айналмаған аңыз немесе Бердіқожа батырдың бейіті қалай қазылды?""Айқын" газеті: "Ақиқатқа айналмаған аңыз немесе Бердіқожа батырдың бейіті қалай қазылды?"

“Айқын” газеті: “Ақиқатқа айналмаған аңыз немесе Бердіқожа батырдың бейіті қалай қазылды?”

Казахстанская правда: "Батыр, защитник, дипломат"Казахстанская правда: "Батыр, защитник, дипломат"Казахстанская правда: "Батыр, защитник, дипломат"

Казахстанская правда: “Батыр, защитник, дипломат”

Шанышқылы Бердіқожа батыр кесенесінің ашылу салтанатыОткрытие мавзолея Шанышкылы Бердыкожа батыраОткрытие мавзолея Шанышкылы Бердыкожа батыра

Шанышқылы Бердіқожа батыр кесенесінің ашылу салтанаты

КіріспеГлавнаяMain

Кіріспе

Президент және Халық газетіндегі мақалаға сілтеме: http://pr-hal.kz/?p=2004

Қазір  Ұлы  Отан  соғысы  аталып жүрген ХҮШ ға­сыр­дағы қазақ-қалмақ соғысы туралы сөз болғанда Ша­нышқылы  Бердіқожа батырдың есімі жиі аталып қа­ла­ды. Алайда оның өмірі, ерлік істері туралы мағ­лұматтар онша көп емес. Төмендегі материалда батыр туралы бір­қатар деректер беріледі.

Мұрат  ЖАНЫСБАЕВ,  «Президент және Халық»

Шанышқылы Бердіқожа ба­тыр кезінде бүкіл ел құр­меттеген, Абылайдың зама­нында қол бастаған қаһарман тұлға. Ол шежіре деректеріне қарағанда Ұлы Жүздің Ша­ныш­қылы тайпасынан шық­қан. Ауызекі деректерде Ша­­­­­ныш­қылы Бердіқожа мен Қаң­лы Сарбұқа батыр Есім хан­ның Еділ-Жайық қал­мақ­­тарына қарсы жорығына бір­ге қатысқаны айтылады. Дұш­­панмен ұрыстарда оның стратегиялық көзқарастары құн­ды кеңес ретінде бағалан­ған.

Қазақстан ұлттық эн­цик­­­лопедиясының 2-томы­ның (Ал­­маты, 1999 жыл) 286-бе­тінде Бердіқожа тура­лы былай деп жазылған: «Бер­­діқожа ба­тыр (шамамен 1690-1770 ж.­ж.) – жоңғарларға  қарсы шай­қаста қол бастаған аға ба­тыр. Мағлұматтарға қа­рағанда қазақ қолбасылары Бер­діқожа батырсыз хан ке­ңесін өткізбеген, жорыққа да шықпаған. Оны Ұлы жүзде Төле биден кейінгі үл­кен саяси қайраткер, ұлы қол­басшы мәртебесінде құрмет­теген. Бердіқожа батыр Ая­гөз, Бұланты-Білеуті және Са­рысу өзені бойындағы, Іле басындағы Талқы, Ебі, Алакөл, Алтайдағы Ұланасу, Қандысу, Айдынсу, Шар, Шорға ұрыс­тарында, Қозымаңырақ, Қой­ма­ңырақ, Ақшәулі, Итіш­пес көлдері маңындағы, Аңы­ра­қай­дағы шайқастарда Ұлы жүз жасақтарына басшылық ет­кен».

Бұл деректер Бердіқожа ба­­тырдың Абылай хан кезінде тек жай  тактик әскербасы  ға­­на емес,   стратег, көреген қол­­басшы болғандығын айғақ­­­­тай­­ды. Абылай заманы­на қатысты көптеген деректерді жинаған, хатақа түсірген Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің жазбаларында да Бер­діқожаның есімі ата­ла­ды. Ол: «Абылай ханның за­манындағы қазақ жұртынан шыққан батырлар қаракерей Қабанбай, қанжығалы Бөген­бай, қаз дауысты Қазыбек, Шақ­шақұлы Жәнібек, көк­жар­лы көкжал Барақ… шаныш­қылы Бердіқожа, сырым Ма­лайсары… балтакерей Тұрсын­бай, тарақты Байғозы, он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай, Малай жәдігерден Жауғаш, Биғаш, бөрі тонды бөрте атты, бөрі бас Орманшы, ақсары Шотана, қозған Биікше мерген, қарауылшысы әлтеке Жидебай, уақ Баян. Бұл ай­тылған батырлардың бәрі де Ербекейше бұзау жарып батыр атанған емес, жалғыз жүріп қалмақтың қамалын бұзған батырлар…

Алтын қақпалы қорғанды бұзатұғын жолда сырым Ма­лайсары да бар еді, шаныш­қылы Бердіқожа да бар еді», – дейді ол.

Батыр баба туралы мәлімет қалдырғандардың енді бірі –  Сұлтанмахмұт Торайғыров. Ол өзінің «Жалаңаш баба» деген шығармасында көкжал Барақ пен тама Шынқожа найман жігіттерінен құралған екі мың қолды бастап, Алатаудағы қыр­ғыз ауылдарын шауып, көп олжаға қарық болғандығын айтады. Бұл шапқыншылық қазақ пен қырғыз арасында үл­кен дауға айналыпты. Сонда Абылай: «Қордай, Шу бойы мен Талас аймағын қорғап, тыныштықты орнататын Бер­ді­қожа бар ғой», – деп, оған үл­кен сенім артып, қыр­ғыз­дармен келіссөздерге ара­лас­паған екен. Осы оқиғаның өзінен Бердіқожаның тек батыр ғана емес, көрші жатқан  екі елді бітістіретіндей  дип­ломатиялық қабілетке де ие екендігін байқаймыз.

Тарих тақырыбына та­бан­­­датып қалам тартып жүр­­ген Қабдеш Жұмаділов өзі­нің «Дарабоз» романында Шанышқылы Бердіқожаның 1729 жылы Итішпес – Алакөл бойында қалмақтармен болған ірі шайқаста кертөбелінен ай­рылған қаракерей Қабанбайға өзі­нің­ ақбоз атын беріп, қап­таған қалмақ қолынан батыр­ды аман алып қалғанын ба­ян­дайды. Жазушының пікі­рінше, Қабанбайдың “Дарабоз”  ата­нуына себепші болған да сол Бердіқожаның ақбоз аты екен. Содан кейін Бердіқожа мен Қабанбай екеуі жан аямас дос болады. Көп жыл бойы Қабанбаймен тізе қосып, Орта жүз жағында бірге соғысады.

Тарихи тақырыптың  білгі­рі  Мұхтар Мағауин  өзінің «Қа­зақ тарихының әліппесі» атты кітабында Шанышқылы Бердіқожа батырды Абылай заманының  бас  батырларының қатарында атайды. Аталасы үшін ғана емес, дүйім елдің, алты Алаштың мұраты үшін атқа қонып, елінің тәуелсіздігі жолында жан берген қазақтың қайқы қара қылышы – Бердіқожа батырды атаусыз қалдырмай, есімін ілтипатпен еске алуы да оның баһадүр батырлығын дәлелдесе керек.

Шанышқылы Бердіқожа батыр туралы  кезінде марқұм  филология ғылымдарының док­торы, профессор Ақселеу Сейдімбек те қалам тербепті. Оның 2005 жылы «Егемен Қазақстан» газетінде тарақты Байғозы батыр жайында жарық көрген үлкен материалында  Байғозы батырдың сол тұста керей Жарылғап, әлтеке Жи­дебай, шанышқылы Бер­діқожа, шапырашты Нау­рызбай, уақ Бая­н, албан Райымбек сияқты ба­тырлармен жорықтас жолдас болғандығын айтып кетеді.

Шанышқылы Бердіқожа туралы батырдың ұрпағы, техника ғылымдарының док­торы, профессор Бақтыбай Қасымбеков те көп ізденіп жүр. Ол өткен жылы  мамыр айында Қарағанды облысының Қарқаралы ауданына барып Бер­­діқожа батырдың тамын көріп қайтады. Профессор Қар­қаралыдан 250 шақырым қашықтықтағы Темірші ауы­лы­нан 45 шақырым жерде Мә­­­шекең жазған Көкшетау мен Дуана тауларының аралы­ғындағы Дағанделі өзенінің биік жерінде Бердіқожаның ес­кі мазар тұрғандығын көзімен көріпті.

«Осыдан екі жарым ғасыр бұрын тұрғызылған батыр бе­йітінің қос қабырғасы құлап, кесектері жан-жақта шашылып жатыр. Күмбезінің жартысы ғана сақталыпты. Дегенмен жел мен жауыннан мүжіліп, күн көзі қақтаған батыр мазары өзінің асқақтыған сақтап қа­лыпты. Ұзындығы сегіз метр шамасында, күмбезі доғал, төрт құлақты, биік етіп соққаны көрініп тұр. Сақталып қалған оңтүстік шығыс бұрышы иіннің бітісі оның шаршылы шикі кірпіштен өрілгенін аңғартады. Бейіттен сәл төменде таспен шегенделген құдық бар екен. Тереңдігі қырық құлаштай. Суы таза әрі суық. Кезінде бұл маңайда, іргедегі Дағанделі өзені бойында батыр бабаға қарасты ауылдар қоныс тепкен көрінеді.

Дәл осы жерде XVІІІ ға­сырда Абылай хан туының астына бір қол болып бірі­гіп, Қазақ елін қанымен, жа­нымен қорғаған Бөгенбай, Қа­банбай, Қарасай, Жәнібек, Барақ батырлармен тізе қо­сып айдаһардай Қытай мен қаһарлы жоңғар-қалмақ бас­қын­шыларына қарсы ерлік көр­сеткен  Бердіқожа батырдың мүр­десі жатыр дегенге не се­неріңді, не сенбесіңді біл­мей­сің» дейді ол. Төңіректе бұл мазарды «Бармақ бейіт» деп те атайды екен.

Бердіқожа   батырдың    қаза­сы туралы Мәшһүр Жүсіптің 1993 жылы Алматыдағы “Жа­лын” баспасынан  шықан “Қа­зақ шежіресі” атты кітабында бірқатар деректер келтірілген. Дұшпан қолында қалып, өзін жау өлтірерін білген соң, жол­дасына: «Жау жерінде қалдым ғой, менің сүйегімді алып кете алмассыңдар, бір бармағымды кесіп алып, маңайлас жерлеріне көміңдер де, соған там салып, “Бердіқожа тамы” атаңдар. Ме­ні есіне алғандар дұға ғылып өтер», – депті. Содан бұл там­ды жұрт бірде «Бердіқожа та­мы», бірде «Бармақ бейіт» деп атайтын көрінеді.

Профессор Бақтыбай Қа­сым­беков ресейлік офицер, та­рихшы әрі этнограф ғалым Иван Григорьевич Андреевтің  “Қырғыз–қайсақтың Орта жү­­­зі­­­нің сипаттамасы” де­ген еңбегінде Бердіқожа ту­­ра­лы аздаған мағлұмат ұшы­ра­сатынын айтады.  Оның жа­зуынша, 1781 жылы  Абы­лай хан қайтыс болғасын Ала­таудан асырылған қырғыз қай­тадан қазақ жеріне еміне бастайды. Міне, осы кезде Ая­гөз маңына қоныс тепкен Бердіқожа батыр қырғыздарға қарсы соғысқа аттанады. 1785 жылы Аягөздің тұсында батыр бастаған қазақ қолы қырғыздарға күйрете соққы береді.  Бердіқожа батыр 18 жыл  бойы қырғыз ауылдарымен аралас отырған жерін тастап келгенде, қырғызға қарсы шық­қан жорықтарында көмек бермеген аягөздік наймандарға ренжіп, Сарыарқаға ойысады. Сөйтіп, 1783 жылы мамырда Шыңғыстау аймағына біржола­та көшіп келеді.

И. Андреевтің жазуына қа­рағанда, Бердіқожа бастаған Ша­нышқылы ауылы малға бай, жылқысы көп, ұзын саны үш жүз шаңырақ болыпты.

Орыс офицерінің жазба­сы­на қарағанда Бердіқожа батыр аз ғана қолмен қырғызға қарсы шайқасқа аттанады. Іле өзеніне келіп, қырғыздарға та­яу аялдайды. Қазақ қолы арт­та қалған жасақты күтіп аттарын отқа жібереді. Осы кезде қырғыздың жасағы, ша­мамен 80 адам, олар да аттанысқа шыққан екен, қос тігіп бейқам жатқан қазақтың үстінен түседі. Бердіқожаның басын шауып, далаға тастап кетеді. Мұндай сұмдықты көр­ген қазақтың артынан кел­ген жасағы қырғыздарды қуа жөнеліп, ұрыста жеңіп, Есенгелді манаптың ұлын тұт­қынға түсіріпті. Батырдың сүйегін алып еліне қайтады.

2007 жылы Бішкек қа­ла­сында жарық көрген “Алым­бектин санжырасы” (“Қырғыз шежіресінде”) деген кітапта Бердіқожа батырдың Есенқұл бастаған көп қолмен аямай шайқасып, ақыры, қырғыздың қылышынан қаза тапқаны жа­зылған. Демек, батырдың  қыр­ғыздардың қолынан мерт болғаны ақиқат.

Батыр өмірін зерттеуші Бақ­тыбай Қасымбеков Берді­қожаның 1786 жылы қаңтарда қыс кезінде қаза тапқанын жа­зады. Ауылға жетіп, қара­лы хабарды естірткен соң, Бер­діқожаның әйелдері тұтқынға түскен Есенгелді манаптың ұлын пышақтап өлтірген. Ба­тырдың артында інісі Сек­лоян (Секержан) мен төрт ұлы қалады. Үлкені – Лепес, енді бірі – Шоқ, қалғанының есім­дері белгісіз …

Бердіқожа батырдың кін­дік қаны тамған ата қонысы Сыр мен Келес өзендерінің арасы. Шанышқылы руынан тарайтын ұрпақ қазір де Шым­кент, Сарыағаш, Таш­кент, Тараз, Алматы, Түркіс­тан, Кентау және тағы бас­қа қалаларда тұрады. Ал Бер­діқожаның соңынан ерген ша­нышқылылардың бір бөлігі бас батырынан айырылған соң Шығыс Түркістанға өтіп, абақ-керей арасында Шанышқылы тармағының құраса керек. Мұ­ның бәрі әлбетте қосымша зерттеулерді қажетсінеді.

Ал  ең бастысы бүгінгі ұр­пақ кезінде қазақ елінің азаттығы мен бүтіндігі үшін жан аямай арпалысқан Бер­діқожа  батырдың атын ұмыт­пауы керек. Ол үшін мек­тептерге, көшеге аты беріліп жатса құба-құп болар еді.

Алдыңғы бетОқырманға! Келесі бетБердықожа батыр кесенесінің эскиздік жобасы

Пікір қалдыру

Аты(міндетті)

URL